Dựa trên bộ sách “Hoàng Đế Nội Kinh”, triết lý Âm Dương và Ngũ Hành không chỉ là lý thuyết triết học đơn thuần mà là nền tảng cốt lõi định hình toàn bộ lý luận và thực hành y học cổ truyền. Ảnh hưởng của chúng được thể hiện cụ thể qua các phương diện sau:
1. Âm Dương: Quy luật căn bản của sự sống và bệnh tật
Trong “Hoàng Đế Nội Kinh”, Âm Dương được coi là quy luật tối cao của vũ trụ và cơ thể con người.
• Bản chất sự sống: Âm Dương là “đạo của trời đất, kỷ cương của muôn vật, cha mẹ của biến hóa, nguồn gốc của sinh sát, là ngôi nhà của thần minh”. Mọi hiện tượng trong vũ trụ và con người đều vận động dựa trên sự đối lập và thống nhất của hai khí này (như trời-đất, ngày-đêm, nóng-lạnh).
• Sinh lý học: Cơ thể con người được phân chia theo Âm Dương. Ví dụ: bên ngoài là Dương, bên trong là Âm; lưng là Dương, bụng là Âm; Lục phủ là Dương, Ngũ tạng là Âm. Sức khỏe là trạng thái “Âm Dương hòa bình”, tinh thần yên ổn.
• Bệnh lý học: Bệnh tật phát sinh do sự mất cân bằng giữa Âm và Dương. Nguyên tắc là: “Âm thắng thì Dương bệnh, Dương thắng thì Âm bệnh; Dương thắng thì nóng (nhiệt), Âm thắng thì lạnh (hàn)”.
• Nguyên tắc điều trị: Chữa bệnh là tìm về cái “Gốc” (Bổn) của sự mất cân bằng Âm Dương. Phương pháp điều trị dựa trên nguyên lý đối lập: “Bệnh lạnh thì dùng thuốc nóng chữa trị, bệnh nóng thì dùng thuốc lạnh chữa trị”.
2. Ngũ Hành: Hệ thống phân loại và tương tác của các cơ quan
Lý thuyết Ngũ Hành (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) được dùng để mô tả mối quan hệ giữa các bộ phận trong cơ thể và giữa cơ thể với môi trường.
• Tương ứng tạng phủ: Các tạng trong cơ thể được quy nạp vào Ngũ Hành: Can (Mộc), Tâm (Hỏa), Tỳ (Thổ), Phế (Kim), Thận (Thủy). Từ đó mở rộng ra sự tương ứng với Ngũ sắc (xanh, đỏ, vàng, trắng, đen), Ngũ vị, Ngũ khí và Ngũ chí.
• Quy luật vận động: Sự tương sinh (nuôi dưỡng) và tương khắc (ức chế) của Ngũ Hành giải thích sự chuyển biến của bệnh tật. Ví dụ, bệnh có thể truyền từ tạng này sang tạng khác theo quy luật tương khắc: Can (Mộc) bệnh có thể truyền sang Tỳ (Thổ), Tỳ truyền sang Thận (Thủy)….
• Chẩn đoán: Thầy thuốc quan sát màu sắc (Ngũ sắc) trên mặt hoặc bắt mạch để suy ra tình trạng của tạng phủ tương ứng. Ví dụ, sắc xanh đen ứng với đau, sắc vàng đỏ ứng với nóng, hay sắc mặt xanh ứng với tạng Can, đỏ ứng với tạng Tâm.
3. Mối quan hệ biện chứng và quan điểm của soạn giả
Sách nhấn mạnh rằng Âm Dương và Ngũ Hành không phải là những giáo điều cứng nhắc mà là phương pháp “Biện chứng pháp” cổ đại để quan sát sự biến hóa của tự nhiên.
• Sự kết hợp: Tác giả Nguyễn Đồng Di lưu ý rằng “Hoàng Đế Nội Kinh” ban đầu chủ yếu dựa trên quan sát Tứ thời (Bốn mùa – biểu hiện cụ thể của Âm Dương tiêu trưởng) để luận bệnh,. Thuyết Ngũ Hành được các y gia đời sau (như thời Chiến Quốc, đời Hán) đưa vào để làm phong phú thêm hệ thống lý luận, nhưng đôi khi cũng bị lạm dụng một cách gượng ép hoặc mê tín,.
• Ứng dụng thực tế: Mục đích cuối cùng của các triết lý này trong y học là “Điều Tiết”, tức là điều hòa cơ năng để thích nghi với hoàn cảnh, giữ cho chính khí (sức đề kháng) vững vàng thì tà khí (tác nhân gây bệnh) không thể xâm nhập,,.
Tóm lại, Âm Dương là nguyên lý chỉ đạo chẩn đoán và điều trị (hàn/nhiệt, hư/thực), còn Ngũ Hành là công cụ mô tả mối liên hệ chức năng giữa các tạng phủ. Cả hai tạo nên một hệ thống y học toàn diện, coi con người là một chỉnh thể thống nhất và tương thông với vũ trụ.
